BERNARD LIETAER: Het geld van de toekomst
Een nieuwe visie op welzijn, werk en een humanere wereld
 
Door Arjan van Hoorn, Student Universiteit Twente
 
Inleiding
We bevinden ons nu in een structurele verandering van het wereldsysteem, en deze verandering geeft nieuwe mogelijkheden om Duurzame Voldoening tot stand te laten komen. Om de structurele verandering wat meer vorm te geven voorziet de auteur vier scenario’s, waarvan Duurzame Voldoening er één is. Deze worden achter elkaar beschreven in De Scenario’s en tenslotte in twee figuren met elkaar vergeleken. Deze zijn slechts een inleiding op de rest van het boek. Vervolgens geeft het boek veel aansprekende voorbeelden van en theorieën over innovaties in het geldstelsel die kunnen leiden tot Duurzame Voldoening. Ik behandel één van de meest aansprekende voorbeelden hiervan. Dat Duurzame Voldoening vanaf nu te bereiken is, komt kortweg door drie actuele veranderingen. Deze worden tot slot beschreven, waarna de conclusie volgt.
 
De essentie
het huidige geldstelsel is gebaseerd op regels uit oude tijden. De tijden zijn veranderd, de regels zijn gelijk gebleven met als gevolg wereldwijde monetaire instabiliteit. De crises in Rusland, Zuid-Amerika en Azië zijn geen incidenten maar symptomen van een wereldwijd financieel probleem. Oplossingen hiervoor zijn nodig, enkelen worden gegeven. Nationaal georiënteerde munteenheden zijn gebaseerd op een rentevoet, geld wordt hierdoor minder waard. Korte termijn denken en concurrentie i.p.v. lange termijn denken en samenwerking zijn het gevolg. Deze tekortkomingen kunnen worden gecompenseerd door het intensiever en innovatiever gebruiken van complementaire geldstelsels, locaal maar ook wereldwijd voor betalingen op het internet. Voor een duurzame samenleving met monetaire stabiliteit is verandering nodig. Innovaties in ons geldstelsel zijn hiervoor geschikt en al voor handen.
 
Achtergrond
In deze tijd komen vier megatrends bij elkaar: de vergrijzing, de informatierevolutie met bijbehorende groei met minder arbeidsplaatsen, de klimaatverandering en de ondergang van biodiversiteit en als laatste monetaire instabiliteit. De trends zullen zich tussen 2000 en 2020 ontvouwen en elkaar versterken. Elke trend brengt specifieke vraagstukken met zich mee.
Hoe kan de maatschappij de ouderen het geld geven dat zij nodig hebben omdat ze langer leven? Hoe kunnen we een bestaan geven aan miljarden mensen als er groei is zonder nieuwe werkgelegenheid? Hoe kunnen we de strijd tussen financiële belangen op de korte termijn en duurzaamheid op de lange termijn oplossen? Hoe kunnen we ons voorbereiden op de mogelijkheid van een monetaire crisis?
 
Enkele antwoorden op deze vragen worden volgens de auteur gevonden in ons gebruik van geld, geldsoorten en geldstelsels. Met deze antwoorden is Duurzame Voldoening of verstandige groei mogelijk. “Het is nu mogelijk kapitalisme door initiatieven op het gebied van het geldstelsel werkelijk duurzaam te maken, duurzaam niet alleen ecologisch maar ook sociaal-politiek.” Wanneer voldoende mensen ons geldstelsel echt zouden begrijpen, zouden we in staat zijn de toekomst van ons geldstelsel beter vorm te geven.
 
De scenario’s
Naast Duurzame Voldoening geeft de schrijver als inleiding op de problematiek drie andere scenario’s die beschrijven hoe de komende 20 jaar zullen verlopen: Het Corporate Millennium, De Zorgzame Samenleving en Hel Op Aarde.
 
Het Corporate Millennium
De macht, inclusief de macht om geld te scheppen verschuift van regeringen naar de belangrijkste ondernemingen. Zelfs defensie- en politietaken worden uitgevoerd door gespecialiseerde bedrijven die dat goedkoper en efficiënter kunnen. Het concept natielanden is niet meer relevant. In plaats van zich aan te passen aan de samenleving, hebben de ondernemingen de wereld herschapen naar hun eigen prioriteiten, in het scenario is dit zo ver doorgevoerd dat de Engelse Prime Minister zijn eigen functie opheft.
 
Hoewel een en ander vergezocht lijkt, toont de schrijver in enkele verregaande voorbeelden dat deze toekomst niet geheel onmogelijk is.
Ook volgens Alan Greenspan is het slechts een kwestie van tijd voordat – in het verlengde van de Air Miles – een (consortium van) onderneming(en) een eigen ondernemingsmunt uitgeeft om onafhankelijk te zijn van nationale munteenheden, gebaseerd op overheidsschuld.
 
Drie trends leiden ertoe dat in een dergelijke samenleving persoonlijke privacy en individuele rechten worden uitgehold ten voordele van de grote ondernemingen:

1. Noodzaak van persoonlijke identificatie t.b.v. de veiligheid van electronische betalingen.
2. Electronisch geld is altijd achterhaalbaar en daarmee een onweerstaanbaar marketinginstrument.
3. Het combineren van kopers en producten tot klantenprofielen en levensstijlen.
 
Volgens de auteur bieden deze drie mogelijkheden het bedrijfsleven zo veel mogelijkheden dat ze onweerstaanbaar zijn. Volgends het principe van de kokende kikkers zullen zij dus zeer langzaam voortschrijden totdat het te laat is om te beseffen wat er is gebeurd.
 
Een van de grondoorzaken van de reeds bestaande symptomen van het corporate millennium is dat het geld meer dan ooit de vier ‘machten’ beheerst die elkaar traditioneel in evenwicht (moeten) houden: overheid, bedrijfsleven, onderwijs en media. De “onzichtbare hand” van de financiële markten bepaalt de regels waarmee deze spelers hun spel spelen en leidt bij ieder tot korte termijn denken i.p.v. het volgen van ieders persoonlijke ethiek. We zijn gevangen in het geldspel waarvan wij zelf ooit de regels hebben verzonnen maar waarover we de controle kwijt raken.
 
De Zorgzame Samenleving
Volgens dit scenario ontstaat een samenleving vergelijkbaar met West-Europa na de val van het Romeinse Rijk, wanneer door een wereldwijde monetaire krach het centraal geleide systeem ineen stort: in kleine lokale groepen proberen mensen houvast bij elkaar te vinden.
Door het wegvallen van salarissen, huren, spaartegoeden en pensioenen ontstaan onzekerheden en collectieve angsten. Men zoekt veiligheid in kleine gemeenschappen, zorg voor elkaar en met elkaar overleven. Wat de regering zegt of doet is niet zo van belang, overleven is de eerste zorg.
De auteur maakt in de Introductie duidelijk dat zo’n krach in de komende 20 jaar zeer waarschijnlijk is, zeker omdat de diverse beurzen en verschillende kapitaalsoorten met elkaar verbonden zijn. Een vangnet is dus nodig. Aanvullende, plaatselijke muntsystemen kunnen – bij gebrek aan beter – deze rol vervullen.
 
Hel op Aarde
De oorzaken die de Hel op Aarde teweeg kunnen brengen zijn vergelijkbaar met die van de Zorgzame Samenleving, het belangrijkste verschil is het ontstaan van een zeer individualistisch ‘ieder voor zich’ in plaats van het ontstaan van besloten gemeenschappen.
De Hel op Aarde is een uitbreiding van de huidige sloppenwijken en zwarte buurten in de VS: veel werk is nodig om ieder uit de goot te halen maar er is gewoon geen geld om mensen en werk samen te brengen. Door werkloosheid of faillissement verliezen ouders hun huis en vervolgens elk uitzicht op verbetering. Hun kinderen krijgen geen kans op een opleiding en daar is de neerwaartse spiraal.
In dit scenario is een wereldwijde krach de reden dat het merendeel van de mensen zal leven met een dergelijk uitzichtloos bestaan.
 
Veel mensen leven nu al zo en hun aantal neemt toe. Dit lijkt een onoverkomelijk probleem van de huidige maatschappij. Met alle goede bedoelingen en pogingen komen we maar niet van de (stedelijke) armoede af. Wanneer ons geld of het gebrek hieraan ons belemmert om mensen en werk samen te brengen, dan moet worden gezocht naar creatieve en nieuwe manieren om een geldstelsel zo te ontwerpen dat dit probleem opgelost wordt. Op dit idee drijft het laatste scenario: Duurzame Voldoening.
 
Duurzame Voldoening
Dit wordt gedefinieerd als: “een samenleving die haar behoeften bevredigt zonder de vooruitzichten van toekomstige generaties te verminderen en tegelijkertijd aan zoveel mogelijk mensen vrijheid van keuze en creativiteit geeft.”
 
“Duurzaamheid en het verkrijgen van voldoening is in het geval van veel activiteiten tegenstrijdig. Maar er zijn ook activiteiten waarbij duurzaamheid en voldoening niet alleen verenigbaar zijn, maar ook samenwerken.”
De auteur baseert zijn Duurzame Voldoening op processen en ideeën die nu al aanwezig zijn. Zo wordt het scenario niet een utopie, maar bestaat ze uit slim combineren en in samenhang toe passen van deze ideeën.
 
Een van de krachtigste voorbeelden van Duurzame Voldoening laat zien dat het ook anders kan dan de Hel op Aarde. Een stad in Brazilië, Curitiba wordt aangehaald als voorbeeld.
“Een praktische case-study, waar 25 jaar ervaring leert dat een totale systeembenadering, die zowel de traditionele munteenheid als goed ontworpen complementaire munteenheden gebruikt, heilzaam is voor iedereen, inclusief de mensen die zich exclusief richten op de traditionele economie die gebaseerd is op de nationale munteenheden. Het stelde een stad uit de Derde Wereld in staat om binnen één generatie de levensstandaard van de Eerste Wereld te bereiken.”
 
Het begon met een idee om muntjes voor busvervoer naar het werk te vergeven voor het verzamelen van straatvuil. Dit werkte twee kanten: men kon vanuit sloppenwijken naar werk in de stad komen én de straten werden schoon waardoor bespaard kon worden op de stedelijke reinigingsdiensten. Dit idee van aanvullend geld is vervolgens bij meer problemen in de stad gebruikt... met succes.

» Terug naar Recensies